หนึ่งในสาเหตุของการเกิดฝุ่นมลพิษ มาจากการจุดธูปในช่วงเทศกาลต่างๆ โดยเฉพาะในย่านที่มีสถานที่สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ที่ทำให้ผู้คนมาสักการะไม่ขาด เช่น ย่านเยาวราช ซึ่งจากการลงพื้นที่ต่อเนื่องของนักวิจัยมหาวิทยาลัยศิลปากร เป็นระยะเวลา 2 ปี พบว่าค่าฝุ่น PM 2.5 ในจุดที่เป็นชุมชน ย่านที่ติดถนน และศาลเจ้า มีค่าฝุ่นเกินมาตรฐาน โดยเฉพาะช่วงเทศกาลสำคัญ

ผศ.ดร.รัฐพล อ้นแฉ่ง อาจารย์ประจำภาควิชาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร นักวิจัยโครงการวิจัยการพัฒนาทุนทางศิลปะและวัฒนธรรมย่านเยาวราช ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) เล่าว่า มีการวัดค่าฝุ่น PM 2.5 ได้ 100 กว่าๆ ไมโครกรัม/ลูกบาศก์เมตร บางวันขึ้นไป 150-200 ไมโครกรัม/ลูกบาศก์เมตร สูงกว่าค่าเฉลี่ยอย่างน่าวิตก

จากการติดตามพบว่าพฤติกรรมผู้คนที่มาไหว้เจ้า ทำให้เกิดมลภาวะทางอากาศที่มากขึ้น โดยทั่วไปผู้สักการะ 1 คน ใช้ธูป 3 ดอก ต่อ 1 กระถางธูป และปริมาณของเครื่องสักการะชิ้นอื่น ๆ มีแนวโน้มเพิ่มจำนวนขึ้นด้วยเช่นกัน เนื่องจากเครื่องสักการะ 1 ชุดใช้กับเทพเจ้า 1 องค์ ย่อมทำให้จำนวนการใช้เทียน และเครื่องกระดาษมากตามไปด้วย

โดยเฉพาะเทศกาลตรุษจีน มีผู้คนรวมทั้งนักท่องเที่ยวจำนวนกว่า 5,000 คนต่อวันมาที่นี่ หากพิจารณาร่วมกับจำนวนกระถางธูปจำนวน 5 กระถาง ที่ถือเป็นมาตราฐานของศาลเจ้าส่วนใหญ่ ทำให้ปริมาณการใช้เครื่องสักการะเฉลี่ยต่อ 1 คนเท่ากับ ธูป 15 ดอก เทียน 1 เล่ม และเครื่องกระดาษ 1 ชุด ดังนั้นภายใน 1 วันปริมาณการใช้ธูปทั้งหมด จะตกราวๆ 75,000 ดอก และในแต่ละปีนักท่องเที่ยวมากขึ้นทุกปี ทำให้การจุดธูป และเผากระดาษมากขึ้นตาม เกิดฝุ่นควันและเศษผงเพิ่มตามไปด้วย

นักวิจัยจึงเสนอแนวทางในการเปลี่ยนกระบวนการผลิตธูป เพื่อลดปัญหาฝุ่นมลพิษ โดยรศ.ดร.ศุภกิจ สุทธิเรืองวงศ์ อาจารย์ประจำภาควิชาวิทยาการและวิศวกรรมวัสดุ คณะวิศวกรรมศาสตร์ และเทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร ระบุเราขอเสนอสูตรการพัฒนาธูปจากวัสดุทางเลือก เพื่อลดปริมาณควันพิษที่เกิดจากการเผาไหม้ไม่สมบูรณ์ของธูปไหว้เจ้าที่ส่วนใหญ่เป็นวัตถุดิบคุณภาพต่ำ ทำให้เกิดกระบวนการเผาไหม้ที่ไม่สมบูรณ์หรือเกิดสารพิษตกค้าง ซึ่งในธูปมีส่วนผสมของผงขี้เลื่อย หัวน้ำมันหอม ที่ก่อให้เกิดควันในปริมาณสูงและเป็นอันตรายต่อปอดและดวงตา

จึงเสนอให้ใช้วัสดุหินปูนเพิ่มเข้าไปในกระบวนการผลิตธูปในสัดส่วนที่สูงขึ้น และลดสัดส่วนเนื้อไม้ในก้านธูป เพิ่มวัสดุให้ความร้อนที่ควันน้อย เขม่าลดลง เพื่อให้เกิดการเผาไหม้ที่สมบูรณ์ ไม่ทิ้งกากเถ้า ไม่ก่อให้เกิดมลภาวะ

“ปัจจุบัน เทคโนโลยี และนวัตกรรมต่าง ๆ ทำให้เครื่องสักการะบูชาบางประเภทมีคุณภาพที่สูง และลดปริมาณการก่อมลพิษทางอากาศได้มากกว่าเครื่องสักการะทั่วไป แต่ต้นทุนของการผลิตมีราคาที่แพง ทำให้ยังไม่เป็นที่นิยมต่อผู้มาสักการะ ไม่สามารถยึดโยงกับกลุ่มผู้บริโภคและชุมชนภายในย่านเยาวราชได้ แต่สูตรต้นแบบที่ทีมวิจัยของเราเสนอ ไม่ได้แพง หรือซับซ้อน สามารถผลิตใช้ได้เลย”

โดยเราหวังว่าการศึกษาและข้อเสนอข้างต้น จะสร้างการเปลี่ยนแปลงได้ โดยเริ่มจากย่านเยาวราชก่อนขยายวงไปสู่การเปลี่ยนแปลงทั้งประเทศต่อไป เพื่อลดผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมในภาพรวม

 

ภายใต้โลกที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็วเข้าสู่ยุคดิจิทัล การรักษาอัตลักษณ์ชุมชนท้องถิ่น เผชิญหน้ากับความท้าทายรอบด้าน โครงการวิจัย เรื่อง “การพัฒนาทุนทางศิลปะและวัฒนธรรมย่านเยาวราช” ของมหาวิทยาลัยศิลปากร จึงเกิดขึ้นเพื่อรณรงค์ในเรื่องนี้

โดยผศ.ดร.วีรวัฒน์ สิริเวสมาศ อาจารย์ประจำคณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร นักวิจัยโครงการฯ บอกว่า จากการลงพื้นที่วิจัย เพื่อตอบโจทย์แนวทางพัฒนาเชิงพื้นที่ พบว่ากระดาษไหว้เจ้า ถือเป็นหนึ่งในภูมิปัญญา และอัตลักษณ์ของชุมชน

ซึ่งชุมชนเจริญไชยย่านเยาวราช เปรียบเสมือนเป็นศูนย์กลางของการค้าขายชุดกระดาษไหว้เจ้า และข้าวของเครื่องใช้ในการประกอบการนับถือและเคารพบรรพบุรุษ รวมถึงเทพเจ้าผ่านการจัดพิธีไหว้ในงานเทศกาลต่าง ๆ   อาทิ เทียนเถ่าจี้ (กระดาษเงินกระดาษทองแผ่นใหญ่) กิมเต้า (กระดาษที่ถูกพับเป็นรูปถังเงินถังทอง) เป็นต้น แต่ปัจจุบันการผลิตงานกระดาษลดลง เพราะความนิยมของสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป

เรามีข้อเสนอที่ผ่านการพูดคุยกับคนในชุมชน ให้ช่วยกันยกระดับผลิตภัณฑ์ให้เกิดความทันสมัย ตอบโจทย์สังคม และค่านิยมของผู้คนในปัจจุบัน โดยยังคงคุณค่าความเป็นวัฒนธรรมในอดีต ซึ่งจะช่วยกระตุ้นและส่งเสริมอาชีพของผู้คนในพื้นที่อีกด้วย

“นักวิจัยทำงานร่วมกับชุมชนมาตลอด และได้เสนอการพัฒนาผลิตภัณฑ์ใช้กระดาษสวยงาม คุณภาพดี เช่น กระดาษกล่องแบบที่ทำการ์ดอวยพรนำมาออกแบบเป็นโคมไฟ ของที่ระลึก รูปสัญลักษณ์ความเชื่อจีนที่ทันสมัย ที่ไม่จำเป็นจำต้องมาจากกระดาษไหว้เจ้า ทำให้ได้ผลิตภัณฑ์สวยงาม เหมาะสมที่จะทำเป็นของที่ระลึก สร้างรายได้ให้กับชุมชนมากขึ้นด้วย รวมทั้งสามารถรักษาสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆ กัน”

เปรียบเทียบ ไต้หวัน สิงคโปร์ ฮ่องกง มาเลเซียแล้ว ต่างก้าวข้ามวัฒนธรรม การเผากระดาษแบบดั้งเดิมไปสู่การไหว้เจ้าเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม แต่ยังคงวัฒนธรรมการไหว้เจ้า ไหว้บรรพบุรุษแบบดั่งเดิมไว้ได้

ด้านรศ.ดร.นันทนิตย์ วานิชาชีวะ รองอธิการบดีฝ่ายวิจัย มหาวิทยาลัยศิลปากร หัวหน้าโครงการวิจัยฯ กล่าวว่าการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่คณะผู้วิจัยนำองค์ความรู้ ผลิตผลงานวิจัยเชิงบูรณาการที่เชื่อมโยงกับพื้นที่ ช่วยตอบโจทย์แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 12 หรือตอบโจทย์การเปลี่ยนแปลงของประเทศ รวมทั้งเป็นการต่อยอดงานวิจัยเชิงศิลปะ และวัฒนธรรม โดยเชื่อมโยงกับพันธกิจการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมของมหาวิทยาลัย เพื่อการนำทุนทางศิลปะและวัฒนธรรมในย่านเยาวราชมาพัฒนาร่วมกับภาคีเครือข่ายและชุมชน

โดยงานวิจัยโครงการเริ่มมาตั้งแต่ปี 2561-2564 ซึ่งมหาวิทยาลัยศิลปากรได้จัดทำ “โครงการวิจัยการพัฒนาเมืองวัฒนธรรมอัจฉริยะ : กรณีศึกษาย่านเยาวราช-เจริญกรุง” ภายใต้ความร่วมมือกับชุมชน ภาคเอกชน ธุรกิจและภาคีเครือข่าย ทำให้ทราบปัญหา ความต้องการและศักยภาพในการพัฒนาพื้นที่และชุมชน โดยเฉพาะด้านศิลปะและวัฒนธรรม นำมาสู่การศึกษาวิจัยในหลายด้านทั้งในแง่ประวัติศาสตร์ชุมชน สถาปัตยกรรม การพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน ไปจนถึงด้านศิลปะและการออกแบบ

“เธอจะไปไหน”

 “ฉันย้ายไปเขาเขียว เธอละ”

 “ฉันไปสวนสัตว์โคราช”

“เราจะเจอกันอีกไหม”

 “ไม่รู้เหมือนกัน”

เสียงสนทนาดังขรมไปทั่วเขาดินของฮิปโป (แม่มะลิ) ยีราฟ ม้าลาย นกเหงือก ค้างสามสี แพะ เสือดาว และสัตว์ต่างๆ ที่อยู่ในกรงติดกันหันหน้าเข้ากัน ไต่ถามถึงบ้านหลังใหม่หลังจากสวนสัตว์เขาดิน บ้านของพวกเขาต้องปิดลงอย่างถาวรในเวลา 18.00 น. ของวันที่ 31 สิงหาคม 2561 แม้จะได้ยินข่าวมานานว่าเขาดินต้องปิดฉากลงตั้งแต่ปี 2551 แต่ก็ไม่มีใครคิดว่าจะมาวันนั้นจะมาถึงเร็วเกินคาดหมาย 

31 สิงหาคม 2561 จึงเป็นวันจบตำนาน 80 ปี ของสวนสัตว์เขาดินหลังจากเปิดทำการเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2481 และภายใน 4 เดือน หรือภายในเดือนธันวาคม 2561 เขาดินจะเหลือแต่ความว่างเปล่าไร้เสียงสัตว์ และเงาสิ่งมีชีวิต มีเพียงความทรงจำเท่านั้นที่ยังหลงเหลืออยู่

สัตว์ 1,100 ตัวต่างโบกมือลากันในค่ำคืนวันที่ 31 สิงหาคมนั้นเอง บางตัวนั่งเหม่อลอยไปไกล เพราะไม่รู้ชะตาชีวิตในวันหน้า บางตัวน้ำตาไหลริน เพราะ “พังจุ๋มจิ๋ม” เพื่อนของพวกเขาต้องออกเดินทางจากเขาดิน บ้านที่อยู่ด้วยกันมานานไปบ้านหลังใหม่ในวันรุ่งขึ้น และเธอต้องไปไกลถึง “สุรินทร์” ส่วนสัตว์อื่นๆ รวม 1,100 ตัว จาก 190 ชนิด ก็ต้องกระจายไปอยู่สวนสัตว์ทั้ง 6 แห่งทั่วประเทศ

ฃ ฃฃ

ทั้งสวนสัตว์เปิดเขาเขียว สวนสัตว์เชียงใหม่ สวนสัตว์นครราชสีมา สวนสัตว์สงขลา สวนสัตว์อุบลราชธานี และสวนสัตว์ขอนแก่น และไม่มีใครรู้ว่าพวกเขาจะกลับมาอยู่รวมกันที่สวนสัตว์แห่งใหม่ย่านคลอง 6 จังหวัดปทุมธานีหรือไม่ และไม่รู้ว่าใครจะตายจากไปก่อน พวกเขาจึงใช้เวลาทุกค่ำคืนหลังจากรู้ว่าต้องย้ายบ้านพูดคุยปรับทุกข์กันทุกๆ วัน ให้วันที่เหลือเป็นวันที่เขาได้เรียนรู้ใจกันให้มากที่สุด

ฮิปโปแม่มะลิพี่ใหญ่ของเขาดิน บอกน้องๆ ว่า “พวกเราต้องเดินทางไกล ระวังสุขภาพกันด้วยนะ ตัวฉันเองแก่แล้ว อายุก็ปาเข้าไปตั้ง 51 น้ำหนักก็เยอะตั้ง 2,500 กิโล จะตายกลางทางเสียก็ไม่รู้ และฉันก็ต้องอยู่ในน้ำตลอดเวลาด้วย คงทุลักทุเลน่าดู แต่ก็ไม่ต้องห่วงนะ ฉันจะอดทน เกิดมาทั้งทีก็ต้องทำตัวเป็นประโยชน์ สร้างความสุขให้กับเด็กๆ ให้ถึงที่สุด และยังไงก็ยังได้เจอเพื่อนๆ กันบ้างที่เขาเขียว เออ เจ้าถั่วแดง เหลนฉันก็ไปอยู่ด้วย บินลาเดนได้ข่าว เธอก็จะไปอยู่ที่เดียวกับฉันนี่”

“ใช่แม่มะลิ” ยีราฟบินลาเดนสนทนา “เราไปเจอกันนั้นที่นั้น แต่ฉันก็ห่วงตอนเดินทางนี่แหละ ก็ฉันสูงตั้ง 5 เมตร จะเดินทางยังไงยังไม่รู้เลย สะพานลอยในกรุงเทพก็มากโขอยู่ จะรอดไปยังไง คนดูแลฉัน เขาคงคิดหนัก”

“ยังไงก็ต้องไปจากที่นี่ เพราะไม่นานก็มีแต่ความว่างเปล่า สู้ไปที่ใหม่น่าจะคึกคักกว่า พวกเราก็ดูแลสุขภาพระหว่างเดินทางกันหน่อยล่ะกัน ฉันหวังว่าที่ใหม่จะกว้างกว่าเดิม ฉันจะได้มีที่เดินเล่นกว้างๆ หน่อย กล้ามเนื้อจะได้ใช้งานบ้าง ตอนนี้บอกตรงๆ ว่า ไม่ค่อยได้ออกกำลังเลย และฉันก็หวังว่า เพื่อนใหม่ก็คงยอมรับเราเข้ากลุ่มด้วย” เจ้าเสือดาว บอกเพื่อนอย่างมีความหวัง

ขณะที่ค้างห้าสี ชะนี ลิง ต่างโหนตัวไปมา พร้อมกับเปรยว่า “หวังว่าพวกเขาจะได้ไปอยู่รวมกันทั้งครอบครัวในที่ใหม่ โดยไม่มีใครต้องแยกออกไปนะ เขาคงเมตตาเรา”

อีกมุมมืดของเขาดิน วันนั้นเอง Keeper ผู้ดูแลสัตว์หลายคนต่างนั่งปรับทุกข์กัน ลุงแดง บ่นพึมพำว่า “ที่นี่ก็ดีอยู่แล้ว ร่มรื่น ต้นไม้ใหญ่ก็เยอะ ย้ายสัตว์ไปที่ใหม่ เสี่ยงจะตาย เพราะต้องอยู่บนรถหลายชั่วโมง แถมมันต้องปรับตัวกับที่ใหม่อีก แต่ทำไงได้ก็ต้องไปตามนโยบาย โดยเฉพาะเจ้าบินลาเดนจะย้ายยังไงดี มันสูงตั้ง 5 เมตร ไม่ใช่เด็กที่เราจะไปทำอะไรมันได้ง่ายๆ ยังนึกไม่ออก”

พี่เขียด Keeper อีกคนที่ผูกพันกับเขาดิน เพราะเป็นที่แรกที่เขาเข้ามาเดินเล่นแล้วอยากทำงานที่นี่เหมือนฟ้าลิขิตมาแล้ว จนได้ทำงานในเขาดินในที่สุด 34 ปีที่เขาดิน คือ ความผูกพันกับสัตว์ที่ดูแลมากับมือและคือความทรงจำที่ไม่เคยลืม เมื่อแม่มะลิช่วยกันไว้ หลังจากเขาตกลงไปในบ่อที่มีแม่ฮิปโปกำลังหวงลูก ความทรงจำทั้งหมดที่เกิดที่เขาดิน พี่เขียดไม่เคยลืม และจะอยู่ในใจตลอดไป

เช่นเดียวกับ “ฉัน” จะเก็บภาพ “เรา” พ่อแม่พี่น้องนั่งล้อมวงกินก๋วยเตี๋ยวผัด และขนมปังไส้กรอกแสนอร่อยที่แม่ทำมาจากบ้าน และจะจำภาพ “เพื่อนสัตว์” แสนรู้ ที่ทำให้ฉันรักทุกชีวิตบนโลกใบนี้ ….ลาก่อน เขาดิน

“ถ้ำ” คือ โพรงที่ลึกเข้าไปในภูเขา มีขนาดใหญ่พอที่มนุษย์สามารถเข้าไปได้ ทั่วไป “ถ้ำ” เกิดในหินปูนที่มีน้ำใต้ดินไหลผ่านกัดเซาะ ซึ่งมักพบตามภูเขาหินปูน หรือ ภูเขาชายฝั่งทะเล นี้เป็นการให้ความหมายเชิงกายภาพ

“ถ้ำ” คือ ความมืด ชื้น และลึกลับ เป็นความหมายในเชิง “จินตภาพ”

แต่หลังจากเด็กนักเรียนชาย ทีมฟุตบอล หมูป่า อะคาเดมี จำนวน 12 คน และผู้ช่วยโค้ชอีก 1 คน ติดอยู่ในถ้ำหลวง บริเวณเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าดอยนางนอน ต.โป่งผา อ.แม่สาย จ.เชียงราย ตั้งแต่ช่วงบ่ายของวันเสาร์ที่ 23 มิถุนายน 2561 และค้นพบเมื่อราว 21.00 น.ของคืนวันที่ 2 ก.ค. 2561

ตลอด 9 วันของการค้นหา ทั้งบริเวณหน้าถ้ำ และในถ้ำแห่งนี้ กลายเป็นศูนย์รวมกองกำลังหน่วยรบพิเศษของไทยแทบทุกหน่วย ทั้งทหาร และตำรวจ และกองกำลังสนับสนุนจากนานาชาติ รวมถึงกำลังเสริมทั้งมาโดยหน้าที่และอาสา ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญสาขาต่างๆหลากหลายในประเทศ ทั้งวิศวกร นักประดาน้ำ นักวิทยาศาสตร์ นักสำรวจขุดเจาะปิโตรเลียม ทีมเจาะน้ำบาดาล ช่างไฟ ช่างประปา อาสาสมัคร เจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่า นักกู้ภัย นักกู้ชีพ นักปีนเขา นักเก็บรังนกมือฉมัง หมอพยาบาล พ่อครัวแม่ครัว ช่างภาพ สื่อสารมวลชน จากทุกสารทิศนับพันคน 

และแม้จะค้นพบเด็ก และผู้ช่วยโค้ชทั้ง 13 ชีวิตแล้วก็ตามเมื่อวันที่ 2 ก.ค.2561 ที่ผ่านมา แต่ยังคาดว่าจะต้องใช้เวลาในการฟื้นฟูร่างกาย ฝึกให้ดำน้ำเป็น เพื่อให้ออกมาจากถ้ำได้ ต้องใช้เวลาอีกระยะหนึ่งอาจไม่ถึง 4 เดือนอย่างที่มีการประกาศไว้ แต่ก็ต้องใช้เวลาอีกหลายวันจนกว่าจะออกมาได้ และใช้เวลาอีกระยะหนึ่งในการรักษาพยาบาลจนเข้าสู่ภาวะปกติสามารถกลับไปเตะบอลได้

ภาพการระดมสรรพกำลัง ประสบการณ์ และเรื่องเล่าของทีมหมู่ป่า ทั้งหมดนี้ทำให้ “ถ้ำ” ถูกเปลี่ยนความหมายไปอย่างแน่นอน ในความหมายของเด็กเยาวชน “ถ้ำ” ไม่ใช่เรื่องน่ากลัวอีกต่อไป และ “ถ้ำ” จะกลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวยอดฮิตหลังจากนี้สำหรับเยาวชน เพราะอยากมีประสบการณ์แบบเพื่อนบ้าง และถ้ำ คือ “จุดกำเนิดของซุปเปอร์ฮีโร่” สำหรับเด็กๆ ทั้งในคราบของนักฟุตบอลยอดอึด 13 ชีวิต และทหารกล้าจาก “หน่วยซีล” ที่เข้าไปช่วยเหลือเด็กๆให้รอดชีวิตจากการติดถ้ำ

“ถ้ำ” คือ สถานที่ท่องเที่ยวแบบ “Adventure” ในสายตาของฝรั่งทั่วโลกที่อยากตามมาสัมผัสถ้ำหลวง และถ้ำอื่นๆในประเทศไทย แต่สำหรับพ่อแม่ผู้ปกครอง และคนไทยกลุ่มใหญ่ “ถ้ำ” คือสถานที่เต็มไปด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ที่สามารถดลบันดาลได้ทั้งทางบวกและทางลบ และคือสถานที่อันตราย มีน้ำไหลเชี่ยว ที่จะไม่ให้ลูกหลานเฉียดใกล้ (หากรู้)

ส่วนความหมายของ หน่วยงานรัฐ (มองในแง่บวก) “ถ้ำ” คือ ประสบการณ์การทำงานแบบบูรณาการที่จะต้องถูกนำไปถอดบทเรียน

สำหรับ “หน่วยซีล” (SEAL) หรือ “หน่วยทำลายใต้น้ำจู่โจม” กองทัพเรือ พระเอกของสถานการณ์นี้ “ถ้ำ” คือ แรงกดดันของพวกเขาจากการต่อสู้กับธรรมชาติ และแรงกดดันจากผู้คนทั้งประเทศ จากภารกิจที่เคยทำแบบลับๆมาตลอด ไม่มีใครที่อยากจะรู้จักหน้าค่าตาของเขา และอยากจะยกย่องเชิดชูพวกเขามากขนาดนี้มาก่อน ไม่เคยมีการคาดหวังจากงานของเขาอย่างโจ่งแจ้งจากประชาชนทั้งประเทศอย่างนี้ และไม่เคยมีการติดเรดาห์จากสายตาของประชาชน และผู้บังคับบัญชาที่เฝ้าดูการทำงานของเขาชนิดวินาทีต่อวินาทีแบบนี้

และ “ถ้ำ” คือ พลังสามัคคีของคนไทยในชั่วระยะเวลาหนึ่งที่จะถูกเล่าขานแบบสึนามิในสายตาประชาชนที่มองโลกในแง่บวก และ “ติดถ้ำ” จะกลายเป็นคำติดปาก สำหรับผู้มีอารมณ์ขัน ใช้หยอกล้อกัน และจะถูกนำมาใช้เปรียบเปรยแบบติดตลก และความหมายจะค่อยๆเปลี่ยนไปแบบตลกขบขัน

ไม่ว่า “ถ้ำ” จะถูกแปลความหมายอย่างไร แต่หลังจากนี้หากใครพูดถึง “ถ้ำ” ในประเทศไทย และในโลก “ถ้ำหลวง” จะเป็นอันดับแรกๆที่คนนึกถึง และคนไทยคงจะอดนึกถึงเรื่องราวของทีมหมูป่าทั้ง 13 คนไม่ได้ อดนึกถึงความพยายามเอาชนะ “ธรรมชาติ” เอาชนะน้ำ เอาชนะฝน ของมนุษย์ไม่ได้

แต่อย่าลืมนึกถึงความหมายของ “ถ้ำ” ในแง่ “ธรรมชาติ” ที่เราทุกคนต้องปกปักษ์รักษาไว้…อย่าลืมทีเดียว

ช่วงเวลานี้ได้ยินเรื่อง ”อาหารในโรงเรียน” บ่อยครั้ง อดไม่ได้ที่จะเล่าสู่กันฟังเป็นประสบการณ์ดีๆ จากภูธร พื้นที่ห่างไกลศูนย์กลางประเทศอย่างกรุงเทพมหานคร แต่จัดระบบอาหารกลางวันให้เด็กๆ ได้อย่างดีด้วยงบประมาณไม่ต่างจากที่อื่นๆ คือ 20 บาท/มื้อ 

“สุรินทร์” เป็นพื้นที่ตัวอย่างของการจัดอาหารกลางวันให้กับเด็กที่ต้องยกนิ้วให้ว่า “สุดยอด” หัวบันไดไม่เคยแห้ง มีผู้คนมาศึกษาดูงานตลอดเวลา ที่นี่มี 2 รูปแบบการจัดอาหารในโรงเรียนบ้านโคกจำเริญ ต.ตานี อ.ปราสาท สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) และในศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ต.เมืองแก อ.ท่าตูม ในความดูแลขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ความตั้งใจของ ผอ.กลายเป็น รร.ต้นแบบ

ที่โรงเรียนบ้านโคกจำเริญ เป็นตัวอย่างของการจัดระบบอาหารในโรงเรียนที่ ตั้งต้นมาจากการเอาใจใส่ของผู้บริหารโรงเรียนเป็นที่ตั้ง “วันนั้นเห็นปิ่นโตของเด็กที่หิ้วมาจากบ้าน มีแค่อาหารติดปิ่นโต เด็กหลายคนไม่มีอาหารเช้าตกถึงท้องก่อนมาโรงเรียน เด็กนับสิบเป็นลมเมื่อต้องลงแข่งกีฬาโรงเรียน ผมเลยนิ่งเฉยอยู่ไม่ไหว” ผู้นำคนสำคัญอย่าง ครูถวิล บุญเจียม ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านโคกจำเริญ สะท้อนความรู้สึกต่อเหตุการณ์ที่เห็นต่อหน้าเมื่อกว่า 15 ปีมาแล้วเมื่อเขาเพิ่งย้ายมาเป็นผู้อำนวยการที่โรงเรียนแห่งนี้ใหม่ๆ

เมื่อไม่อาจเพิกเฉย ครูถวิล เลยลุกขึ้นมาปฏิวัติระบบอาหาร พร้อมกับปรับสภาพแวดล้อมในโรงเรียน เป้าหมายสูงสุดที่ครูตั้งไว้ นอกจากให้เด็กกินอิ่มอย่างมีโภชนาการที่ดีแล้ว ยังต้องการสร้างบรรยากาศที่ดีให้เด็กมีสุขภาวะในการเรียนด้วย

ครูถวิล บอกวิธีการที่โรงเรียนต่างๆสามารถนำไปใช้ได้เลย เขาเริ่มต้นทำงานด้วยการถ่ายทอดความตั้งใจนี้ให้กับครูในโรงเรียน เพื่อให้เห็นเป้าหมายร่วมกัน พร้อมกับบอกเล่าเก้าสิบกับชุมชนรอบโรงเรียน เพราะเด็กในโรงเรียนเป็นลูกหลานของคนในชุมชนกว่า 80% จากนั้นเริ่มปรับสภาพแวดล้อมของโรงเรียนให้น่าอยู่น่ามอง และสตาร์ทจัดระบบ “อาหาร” ในโรงเรียน โดยเข้าอบรมโปรแกรม Thai School Lunch ซึ่งเป็นโปรแกรมออนไลน์แนะนำสำรับอาหารกลางวันสำหรับโรงเรียนแบบอัตโนมัติที่มหาวิทยาลัยมหิดล และศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค) ร่วมกันพัฒนาขึ้น พร้อมกับจัดโครงการอบรมให้กับบุคลากรในโรงเรียนให้ใช้โปรแกรมนี้เป็น

แม้จะถือว่าเป็นเรื่องใหม่ในยุคนั้น แต่ครูถวิล เห็นว่าต้องเรียนรู้โปรแกรมนี้ เพื่อเอามาใช้งาน เพื่อเป็นไกด์ไลน์นำทางจัดสำรับอาหารให้เด็กแต่ละมื้ออย่างถูกต้องตามโภชนาการ เขาไม่รอช้ากระโดดเข้าอบรมการใช้โปรแกรมนี้ด้วยตนเอง ต่อมาก็ได้ดึงแม่ครัว 2 คนมาอบรมด้วย

พร้อมกันนั้นก็ทะยอยซื้ออุปกรณ์ต่างๆ อาทิ ถาดหลุม ให้ครบจำนวนเด็กทุกคน และ ส่งเสริมแปลงเกษตรในโรงเรียน รวมถึงเลี้ยงไก่ไข่ เพื่อสะสมผลผลิตปลอดสารเคมีไว้นำมาทำเป็นอาหารกลางที่ปลอดภัยต่อเด็ก การทำเกษตรในโรงเรียน ครูถวิล บอกว่ามีข้อดี 100% นอกจากมีผลผลิตไว้ทำอาหารกลางวันแล้ว ยังเชื่อมโยงแปลงเกษตรเข้ากับการเรียนการสอน เป็นเครื่องมือให้เด็กได้เรียนรู้ และช่วยให้มีเด็กพลัดเปลี่ยนมาดูแลสม่ำเสมอ ทำให้แปลงเกษตรมีชีวิตและอยู่ได้อย่างยั่งยืน ไม่ใช่แค่แปลงสาธิตไว้โชว์ชั่วคราวเท่านั้น

ขยายความร่วมมือสู่ชุมชน

เมื่อต้องการขยายผลเรื่องโภชนาการให้ครอบคลุมทั้ง 3 มื้อของเด็ก ครูถวิล ก็ได้กระตุ้นพ่อแม่ผู้ปกครองให้ดูแลโภชนาการให้เด็กด้วย โดยใช้การประชุมผู้ปกครองที่มีเทอมละครั้ง บอกเล่าซ้ำไปซ้ำมาเกี่ยวกับความสำคัญของโภชนาการที่ดี ทั้งการกินผักและผลไม้ รวมถึงการให้เด็กกินในมื้อเช้าก่อนมาโรงเรียน ทั้งยังใช้เวทีนี้บอกให้ชุมชนนำผลผลิตจากแปลงพืชผัก หรือผลผลิตรอบบ้าน มาส่งให้โรงเรียนโดยตรง เพื่อทำอาหารกลางวันให้ลูกหลานของเขาเสริมจากการซื้อวัตถุดิบจากตลาด และการประชุมผู้ปกครองยังเป็นอีกเวทีที่โรงเรียนจะชี้แจ้งทุกเรื่องให้ชุมชนรับทราบ

ขณะที่กำลังจัดระบบอาหารกลางวันให้เข้าที่เข้าทาง ก็มีการสำรวจเด็กทั้ง 200 คนในโรงเรียนไปด้วยกัน เพื่อดูพัฒนาการของเด็กว่าสมวัยหรือไม่ โดยโฟกัสเด็กผอมและเตี้ย เพราะแน่นอนว่าเด็กมาจากหลากหลาย บางคนมาจากครอบครัวยากจนไม่มีอาหารที่มีคุณภาพตกถึงท้องครบทุกมื้อ

พลานามัยของเด็ก และสภาพแวดล้อมของโรงเรียนที่เปลี่ยนไป ไม่อาจรอดพ้นสายตาของคนในชุมชน ก่อเป็น “ความเชื่อมั่น และแรงศรัทธา” ทำให้ “น้ำใจ” จากชุมชนหลั่งใหลเข้ามาที่โรงเรียนสม่ำเสมอ  แม้การก่อสร้าง “โรงอาหาร” ที่ได้มาตรฐาน ซึ่งต้องใช้เงินหลักแสนบาท ก็สามารถทำได้โดยใช้เวลาเพียง 1 ปี เป็นโรงอาหารที่สามารถรองรับเด็กกว่า 200 คนได้พร้อมๆกัน ซึ่งกว่าครึ่งของงบก่อสร้าง ราว 2 แสนบาท มาจากเงินบริจาคจากของชุมชนจากการทำผ้าป่าการศึกษา อีกก้อนหนึ่งมาจากการที่ครูถวิล ยื่นเรื่องขอจัดสรรงบจากกองทุนเพื่อโครงการอาหารกลางวันในโรงเรียนประถมศึกษา

นอกจากนี้ชุมชนยังนำข้าวของมาบริจาคโรงเรียนแห่งนี้เสมอ อาทิ หม้อหุงข้าวขนาดใหญ่ รวมถึงนำผลผลิตมาส่งให้โรงเรียนโดยตรง บ่อยครั้งที่ให้โดยไม่คิดเงิน และในนั้นเป็นพืชผักปลอดสารเคมี เพราะมั่นใจว่าสิ่งที่ได้ตอบแทนกลับมาก็คือ สุขภาวะของลูกหลานเขา

เคล็ดลับการทำงานของครูถวิล ที่ทำให้การจัดอาหารกลางวันในโรงเรียนที่มีคุณภาพสามารถทำต่อเนื่องได้อย่างยั่งยืนไม่ขาดแหว่ง “เราวางระบบก่อน อะไรที่โรงเรียนทำได้เอง ทำเลย  งบค่าอาหารกลางวัน 20 บาทต่อหัวยืนยันว่าเหลือถ้าเราจัดดีๆ ก็ทำให้มีเงินไปซื้อถาดหลุมใหม่ ซื้ออุปกรณ์ทำครัวที่ขาดได้ และเมื่อโรงเรียนตั้งใจทำให้เด็ก เด็กมีความสุขในการเรียนมีสุขภาพแข็งแรง ชุมชนก็ศรัทธา”

นับจากโรงเรียนที่มีผู้นำอย่างครูถวิล เริ่มต้นทำเมื่อปี 2552 จนถึงปี 2557 โรงเรียนสามารถประกาศไม่ต้องให้เด็กห่อข้าวมาจากบ้าน เพราะโรงเรียนพร้อมจัดหาอาหารกลางวันให้เด็กได้ทุกคน ทั้งยังสามารถจัดอาหารเช้าให้เด็กที่ขาดแคลนด้วย นับเป็นอีกรูปธรรมของการช่วยลดความเหลื่อมล้ำที่เกิดขึ้นในสังคมไทย

เมืองแกใช้ ”ครัวกลาง” เพิ่มคุณภาพอาหารกลางวัน

“เทศบาลเมืองแก” อ.ท่าตูม จ.สุรินทร์  ก็เป็นอีกพื้นที่ต้นแบบ ที่นี่มีหัวเลี้ยวหัวแรงอย่าง นายสุรศักดิ์ สิงห์หาร ปลัดเทศบาลตำบลเมืองแก ที่พุ่งตรงการทำงานไปที่ศูนย์พัฒนาเด็กเล็กที่อยู่ในความดูแลของเทศบาล 4 แห่ง ปัจจุบันมีเด็กราว 100 คน ซึ่งมาจากครอบครัวแตกต่างหลากหลายในชุมชน

เมื่อเห็นความสำคัญของการสร้างอนาคตที่ดีของชาติตั้งแต่เยาว์วัยก่อนจะสายเกินไป ปลัดสุรศักดิ์ จึงคิดจะปลดปมปัญหาที่เกิดขึ้นในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอย่างจริงจัง เพราะครู 1ใน 3 คนของแต่ละศูนย์ฯ ต้องแบ่งเวลาจากการดูแลเด็กไปจัดอาหารกลางวันด้วย นอกจากนี้แต่ละศูนย์ฯก็มีความเหลื่อมล้ำ เด็กได้รับอาหารแตกต่างกัน และบางแห่งมีต้นทุนค่าอาหารสูง บางแห่งมีต้นทุนต่

การคิดทำ “ครัวกลาง” จึงเกิดขึ้น และวางระบบการจัดการ โดยรวมงบค่าอาหารกลางวัน 1.2 ล้านบาทต่อปีของทั้ง 4 ศูนย์ฯเข้าด้วยกัน เพื่อเอื้อต่อการควบคุมและคัดสรรวัตถุดิบ มีการสำรวจ และขึ้นทะเบียนเกษตรกรในพื้นที่ เพื่อรับซื้อผลผลิตที่มีคุณภาพปลอดสารเคมีไม่ว่าจะเป็น พืช ผัก ผลไม้ และเนื้อสัตว์ มาปรุงอาหาร และให้แม่ครัวทำอาหารโดยอิงจากโปรแกรม Thai School Lunch เช่นกัน

ระบบที่ชัดเจน ทำให้เทศบาลสามารถวางแผนการผลผลิตล่วงหน้าในแต่ละฤดูกาลให้สอดรับกับเมนูอาหาร 3 เดือนล่วงหน้า นอกจากนี้ยังทำให้เงินหมุนเวียนในชุมชนกว่า 70% ของงบประมาณ หรือประมาณ 800,000 บาท เพราะมุ่งซื้อผลผลิตจากชุมชน

โมเดลของทั้ง 2 แห่งของสุรินทร์ กำลังถูกนำไปขยายผลต่อ ครูถวิล กำลังเป็นวิทยากรเดินสายบรรยายให้โรงเรียนอื่นๆ ขณะที่นายสุรศักดิ์ กำลังเชื่อมต่อการจัดการอาหารจากศูนย์พัฒนาเด็กเล็กไปยังการจัดการอาหารในโรงเรียนในพื้นที่จำนวน 6 แห่งด้วย

ปลัดสุรศักดิ์ ฝากบอกว่า การจัดอาหารกลางวันในโรงเรียนจะทำได้ดีอยู่ที่ผู้บริหาร ตั้งแต่ผู้ว่าราชการจังหวัดต้องจัดเป็นวาระจังหวัด กระทรวงศึกษาธิการต้องมีนโยบายสั่งตรงให้ทุกโรงเรียนใช้โปรแกรม Thai School Lunch ขณะเดียวกันผู้บริหารโรงเรียนก็ต้องกล้าที่จะปรับเปลี่ยนการทำงานไปสู่สิ่งที่ดีขึ้น ต้องสร้างแปลงเกษตรอินทรีย์ในโรงเรียน ซึ่งไม่ใช่เรื่องยากเลย สามารถผนวกเป็นกิจกรรมลดเวลาเรียนเพิ่มเวลารู้ได้อีกด้วย ทำให้เด็กมีอาหารที่ปลอดภัยบริโภค พร้อมกับปรับเปลี่ยนการจัดซื้อจัดจ้าง เพื่อหาแม่ครัวที่ดี และมุ่งเน้นซื้อวัตถุดิบในชุมชน

ข้อเสนออาหารปลอดภัยคู่ระบบอาหารกลางวัน 

อย่างไรก็ตามการจัดอาหารกลางวันในโรงเรียนต้องมีการปรับในระดับนโยบายด้วย เพื่ออุดช่องโหว่ และพัฒนาให้สอดรับกับสถานการณ์ คณะทำงานขับเคลื่อนประเด็นอาหารกลางวันภายใต้กลไกของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติที่ ซึ่งทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมาตลอดหลายปี ได้มีการรวบรวมข้อเสนอสำคัญๆจากพื้นที่เพื่อส่งต่อให้ผู้กำหนดนโยบายนำไปขบคิด ที่สำคัญก็คือ การสร้างเส้นทางและระบบการผลิตอาหารปลอดภัยจากแปลงของเกษตรกรในท้องถิ่นมาสู่อาหารในโรงเรียน 

ทันตแพทย์หญิงจิราพร ขีดดี แกนนำคนสำคัญของคณะทำงานฯ จึงเสนอให้ผู้เกี่ยวข้องต้องทำ 4 เรื่องไปพร้อมๆกัน 1.คุณค่าทางโภชนาการ 2.ความปลอดภัยทางอาหาร 3.ความมั่นคงอาหาร และ 4.อาหารศึกษา 

ผู้เขียนเห็นด้วยอย่างยิ่ง เพราะการพัฒนาคุณภาพของ “อาหารในโรงเรียน” ไม่ได้หมายเพียงแค่การทำให้เด็กได้รับอาหารถูกหลักโภชนาการในแต่ละมื้อเท่านั้น แต่เด็กต้องได้รับอาหารที่ปลอดภัยด้วย จึงจำเป็นต้องทำให้แปลงเกษตรอินทรีย์ขยายเพิ่มขึ้นไปพร้อมกันด้วย  เพราะนี่คือภารกิจสร้าง “คน” เพื่อขับเคลื่อนประเทศในวันข้างหน้า อาหารปลอดภัย หมายถึง คนที่ปลอดภัย คนที่แข็งแรง พร้อมสำหรับนำพาประเทศไปสู่ความเจริญก้าวหน้า ไม่ใช่ “คน” ที่กระปลกกระเปลี้ยจากการสะสมของโรคที่มากับอาหารพิษ

---

 ภาพประกอบ : facebook/kjr.school.surin3

“ป้าขอถุงซ้อน พี่ขอถุงอีกใบ” หลายคนคงได้ยินจนชินหูตามจุดแคชเชียร์ของซุปเปอร์สโตร์ แต่เสียงเล็กของหลายๆคนแบบนี้ ใครจะรู้ว่า “แค่ขอถุงพลาสติกใบเดียว” จะเป็นสาเหตุสำคัญให้ท้องทะเลสีครามของไทยเป็น ทะเลสีดำ หรือ “ทะเลขยะ” ที่เต็มไปด้วยถุงพลาสติกลอยละล่องอวดศักดาในวันทะเลโลก 8 มิถุนายน ที่มาบรรจบอีกวาระ 

ภาพคนนำถุงผ้ามาใส่ของหายไป จากที่หักโหมรณรงค์ลดใช้ถุงพลาสติก หันมาใช้ถุงผ้ากันเมื่อราวปี 2552 คำถามคือ ”เกิดอะไรขึ้น” กับเหล่าคนรักโลก เพราเหตุใดการลดใช้ถุงพลาสติกที่ทุกคนร่วมมือกันได้ง่ายๆ กลับเป็นมาตรการที่ไม่จีรัง 

ผู้เขียนย้อนกลับมามองตัวเอง ส่วนหนึ่งของคนที่เพิ่มขยะให้กับโลกเช่นเดียวกัน กระแสการใช้ถุงผ้าไว้ใส่ของ หรือจ่ายตลาดไปได้แคบๆในไทยน่าจะมาจาก 1.พฤติกรรมผู้บริโภค เพราะคนส่วนใหญ่ซื้อของใช้กันเดือนละหนหรือสองหน จำนวนของจึงมากโข หาถุงผ้าขนาดพอเหมาะพกติดตัวไว้ใส่ของจำนวนมากคงยากอยู่ 2.ซื้อของแล้วใส่ถุงพลาสติกห่อหุ้มเรียบร้อย ดูจะทำให้หลายคนสบายใจได้ว่าจะไม่ถูกเพ่งเล็งว่าขโมยของในห้าง 3.เราต้องการถุงพลาสติกไว้ใส่ขยะ หรือใส่ของจิปาถะที่บ้าน และ 4.เมื่อการรักโลกของเรายังเป็นแบบผิวเผิน “ความเคยชิน” ก็เลยถูกสอดแทรกเสมอ ทำให้ลืมที่จะบอกปัดไม่เอาถุงพลาสติก…เมื่อถุงพลาสติกถูกใช้อย่างไม่ลดละตลอดมา สิ่งที่ตามมาก็คือ เรากลายเป็นประเทศที่เต็มไปด้วยขยะถุงพลาสติก!!!

80% เป็นขยะถุงพลาสติก

ข้อมูลจากกรมควบคุมมลพิษ ระบุว่าในช่วง 10 ปี ที่ผ่านมามีขยะ พลาสติกเกิดขึ้นประมาณ 12% ของปริมาณขยะที่เกิดขึ้นทั้งหมด หรือประมาณปีละ 2 ล้านตัน มีการนำขยะพลาสติกกลับไปใช้ประโยชน์เฉลี่ยประมาณปีละ 0.5 ล้านตัน ส่วนที่เหลือ 1.5 ล้านตัน และส่วนใหญ่ 80% หรือ 1.2 ล้านตันเป็นเศษขยะถุงพลาสติก ถุงร้อน ถุงเย็นบรรจุอาหาร ถุงหูหิ้ว เป็นต้น แม้พลาสติกจะมีอายุยาวก็จริง แต่กลับมีอายุการใช้งานสั้นมาก มักถูกทิ้งรวมอยู่ในขยะมูลฝอยชุมชน ที่ถูกนำไปฝังกลบปะปนขยะทั่วไป ซึ่งเจ้าถุงพลาสติกเหล่านี้ถูกใช้เพียงเสี้ยววินาที แต่ซากของมันกลับอยู่กับเราชั่วลูกชั่วหลาน  เพราะใช้เวลาย่อยสลายนับร้อยปี 

นอกจากนี้ถุงพลาสติกยังถูกทิ้งกระจัดกระจาย ลอยไปตามลมตามน้ำ ตกตามท่อระบายน้ำ เป็นสาเหตุให้ท่อระบายน้ำอุดตัน ยามฝนตกอย่างนี้ น้ำก็เลยระบายไม่ทันด้วยเหตุฉะนี้ และบางส่วนไหลเรื่อยไปสู่ท้องทะเลไทย แหวกหลายพริ้วไหวหลากสีสันปะปนปลาการ์ตูน 

ข้อมูลจากกรมทรัพยากรทะเลและชายฝั่งบอกเราถึงภาพรวมของขยะพลาสติกว่า เมื่อปี 2559 ขยะในพื้นที่จังหวัดชายฝั่งประเทศไทยมีทั้งหมดประมาณ 2.83 ล้านตัน จำนวน 339,600 ตัน เป็นขยะพลาสติก และ 15% เป็นขยะที่ยังไม่มีการจัดการที่ ถูกต้อง โดยขยะพลาสติก 51,000 ตัน ถูกปล่อยลงสู่พื้นที่ชายฝั่ง เมื่อบวกกับการไม่มีระบบการจัดการขยะที่มีประสิทธิภาพจึงกลายเป็น “ขยะทะเล” 

กรมทรัพยากรทะเลฯ ได้ทำโครงการศึกษาปริมาณขยะใน 5 ปากแม่น้ำอ่าวไทยตอนบน ในปี 2558-2560 พบขยะทะเลลอยน้ำช่วงน้ำลงรวม 79,427 ชิ้น คิดเป็น 1,308 กก. และช่วงน้ำขึ้นรวม 55,824 ชิ้น คิดเป็น 737 กก. แสดงให้เห็นถึงบริเวณปากแม่น้ำเป็นทางออกของมวลขยะส่วนหนึ่งลงสู่ทะเล ซึ่งย่อมส่งผลกระทบกับทรัพยากรและ ระบบนิเวศทางทะเลและชายฝั่งอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้

“ประเทศไทยมีขยะในทะเลมากเป็นอันดับ 6 ของโลก มีการปล่อยขยะลงสู่ท้องทะเล ถึงกว่า 1 ล้านตันต่อปี ส่วนใหญ่เป็นขยะพลาสติก ที่ผ่านมามีเต่าทะเลกว่า 100 ตัวต้องตายลงเพราะกินขยะพลาสติก ผลตามมาก็คือการเพิ่มขึ้นของจำนวนแมงกะพรุนในหลายพื้นที่ เพราะเต่าทะเลซึ่งเป็นสัตว์เพียงไม่กี่ชนิดที่กินแมงกะพรุนเป็นอาหารลดจำนวนลง” จตุพร บุรุษพัฒน์ อธิบดีกรมทรัพยากรทะเลฯ ย้ำถึงผลกระทบต่อระบบนิเวศอย่างที่หลายคนคาดไม่ถึง

ไมโครพลาสติกฟุ้งกระจายในทะเล

นอกจากถุงพลาสติก และขยะมูลฝอยอื่นๆ ที่เห็นๆ เป็นๆ ในทะเลไทยแล้ว ปัจจุบันท้องทะเลไทยยังเต็มไปด้วย พลาสติกขนาดเล็กกว่า 5 มิลลิเมตร ที่เรียกว่า “ไมโครพลาสติก” ซึ่งผลิตขึ้นมาใช้ในอุตสาหกรรมและในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง อาทิ ยาสีฟัน สครับหน้า ยากันแดด โฟม อาบน้ำและผงซักฟอก และ “ไมโครพลาสติก” ยังเกิดจากการย่อยสลายหรือแตกตัวของพลาสติกขนาดใหญ่ เมื่อได้รับอิทธิพลจากแสงอุลตราไวโอเล็ตและอุณหภูมิที่สูงจากดวงอาทิตย์ เกิดปฏิกิริยาทางเคมีกับออกซิเจน เกิดการเปลี่ยนโครงสร้างทางเคมีของพลาสติกและแตกตัวขึ้น

โดยเวลานี้พบการแพร่กระจายของไมโครพลาสติกทุกพื้นที่ในทะเลและมหาสมุทร รวมถึงตามชายหาดและตะกอนดิน พบในทะเลอันดามันและยังเจอไมโครพลาสติกในสัตว์ที่อาศัยอยู่ในทะเลลึกที่มีความลึกมาก 10 กิโลเมตรด้วย และแน่นอนว่าไมโครพลาสติกส่งผลกระทบต่อการเจริญเติบโตของแพลงตอน สัตว์บางชนิด รวมทั้งมีผลกระทบที่อาจเกิดกับมนุษย์ที่เป็นผู้บริโภคอาหารและผลิตภัณฑ์จากทะเล

ไม่เฉพาะท้องทะเลไทยเท่านั้นที่เกิดปัญหา ไมโครพลาสติกยังกระจายว่อนไปถึงมหาสมุทรแอนตาร์กติกที่เราคิดว่าควรจะเป็นมหาสมุทรที่บริสุทธิ์ ปราศจากการรบกวนใดๆใน การสำรวจทางวิทยาศาสตร์ของกรีนพีซ ผ่านการเก็บตัวอย่างน้ำ หิมะ รวมถึงการดำน้ำสำรวจระบบนิเวศทางทะเลในบริเวณก้นมหาสมุทรแอนตาร์กติก

ใครจะเชื่อว่าตัวอย่างน้ำทะเล 7 ใน 8 ตัวอย่างพบไมโครพลาสติก จำพวกไมโครไฟเบอร์ซึ่งมีส่วนประกอบของไมโครพลาสติกอย่างน้อยหนึ่งส่วนต่อตัวอย่างน้ำ 1 ลิตรและอีก 9 ตัวอย่างเก็บโดยใช้ ตาข่ายลากเพื่อการสำรวจใต้น้ำ (manta trawl) และการวิเคราะห์หาไมโครพลาสติก พบเศษชิ้นส่วนไมโครพลาสติกใน 2 ตัวอย่างน้ำ และ 7 ใน 9 ตัวอย่างหิมะที่เก็บพบร่องรอยของวัตถุเคมีที่ย่อยสลายไม่ได้ จำพวกโพลีฟลูโอริเนท อัลคาเลท หรือ PFAS ที่ใช้อย่างแพร่หลายในกระบวนการผลิตเชิงอุตสาหกรรม และผลิตภัณฑ์อุปโภค

3R แบบเอาจริง คือทางรอดเดียว 

ทางแก้ปัญหาขยะก็หนีไม่พ้น 3R เพราะยังไงเราก็ต้องลดการใช้ (Reduce) ที่แหล่งกำเนิดการใช้ซ้ำ (Reuse) ให้มากที่สุด และการนำมาแปรรูปใช้ใหม่ (Recycle) อยู่ที่ว่าจะทำได้จริงจังและทำอย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่เท่านั้น เวลานี้ไม่ต้องพูดกันเรื่องแผน เพราะเรามีแผนจัดการขยะวางกองเต็มโต๊ะหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อยู่ที่การลงมือปฏิบัติเสียทีด้วยสองมือของเราทุกคน  

หากไม่เช่นนั้น ปัญหาขยะของประเทศ เห็นแต่เส้นทางเดินไปสู่วิกฤติ จากปริมาณขยะตกค้างสะสมปีละนับล้านตันไปเรื่อยๆ ขณะที่พื้นที่ฝังกลบก็หายากขึ้นทุกวัน และแต่ละวันขยะยังปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อม 

การทำโครงการจัดเก็บขยะตกค้างในระบบนิเวศทางทะเลของกรมทรัพยากรทะเลฯในเวลานี้ นับว่าช่วยให้ปริมาณขยะในทะเลหายไป แต่เป็นการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ  ต้นเหตุ หรือแหล่งกำเนิดของพลาสติก หรือผู้ผลิตต้องเข้ามาร่วมด้วย ซึ่งที่ผ่านมาก็มีการขับเคลื่อนกระบวนท่าใหญ่หลายละลอกจากฝั่งผู้ประกอบการ เช่น ร่วมกันเลิกใช้พลาสติกหุ้มฝาขวดน้ำดื่ม เพื่อลดปริมาณขยะพลาสติกหุ้มฝาขวดน้ำดื่ม 2,600 ล้านชิ้นต่อปี หรือคิดเป็นน้ำหนัก 520 ตันต่อปี 

ล่าสุดเครือข่ายภาครัฐ ภาคธุรกิจ และภาคประชาสังคม อาทิ กลุ่มอุตสาหกรรมพลาสติก สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย สมาชิกองค์กรธุรกิจเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน (TBCSD) มูลนิธิสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย และกรุงเทพมหานคร ร่วมมือทำโครงการจัดการพลาสติกและขยะอย่างยั่งยืน โดยมุ่งปรับเปลี่ยนรูปแบบการผลิตโดยใช้เทคโนโลยีที่ช่วยให้ใช้พลาสติกในการผลิตน้อยลง หรือนำกลับมาใช้ซ้ำและรีไซเคิลได้มากขึ้น โดยมี เป้าหมายร่วมกันที่จะลดปริมาณขยะพลาสติกในทะเลไทยลงไม่ต่ำกว่า 50% ภายในปี 2570

เท่านี้ไม่พอ หน่วยงานรัฐเองต้องสนับสนุนด้วยมาตรการต่างๆ ให้เอกชนเดินไปสู่เป้าหมายลดการใช้พลาสติก เพื่อให้คนทำดี กับคนทำไม่ดีได้รับผลที่แตกต่างกันโดยใช้กลไกทางภาษี เป็นขวัญและกำลังใจในการทำความดี และส่งเสริมการลงทุนให้กับผู้ประกอบการรายใหญ่จนถึงรายเล็กให้มีนวัตกรรมที่เกิดจากการนำขยะพลาสติกมาใช้ประโยชน์ พร้อมกับการตั้งธงให้ไทยเป็นประเทศที่ต้อนรับนักท่องเที่ยวรักษ์โลก พร้อมปฎิเสธและมีมาตรการลงดาบอย่างจริงจังกับนักท่องเที่ยวประเภท “ผลาญทรัพยากร” 

ขณะที่ประชาชนทั่วไปก็ต้องมีส่วนอย่างสำคัญ โดยนับจากนี้ต้องตั้งหลักที่จะรักทะเลไทย และรักโลกใบนี้ ใบที่เราใช้พึ่งพาอาศัยอย่างจริงจัง  ด้วยการปรับพฤติกรรมจาก “เอา” มาเป็น “ไม่เอาถุงพลาสติก” และต้องใส่ใจในข้าวของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน ของเรา เพื่อลดปริมาณการใช้พลาสติกลงให้ใช้เท่าที่จำเป็นเท่านั้น  

เพื่อให้ “วาฬนำร่องครีบสั้น” ที่เกยตื้นและตายลงที่ปากคลองนาทับ จังหวัดสงขลาเมื่อวันที่ 3 มิถุนายนที่ผ่านมาจากพิษจากถุงพลาสติกกว่า 8 กิโลกรัมในกระเพาะจะเป็นวาฬตัวสุดท้ายที่ต้องประสบชะตากรรมเช่นนี้ และเพื่อให้ท้องทะเลไทยและทะเลทั่วโลกกลับมาสีครามใสสะอาด กลับมาสีครามใสสะอาดอีกครา

ภาพประกอบจาก : กรมทรัพยากรทะเลและชายฝั่ง

ปรากฎการณ์ห้างแตกในเวลานี้ ไม่ใช่ซุปตาร์คนไหนมาปรากฎตัวที่ห้างหรอกนะ แต่เป็นเหล่าผู้สูงวัยต่างหากที่ใช้ห้างเป็นที่แก้เหงา ไม่เชื่อลองเข้าห้างสรรพสินค้าตอนกลางวันในวันธรรมดา จันทร์-ศุกร์ จะรู้ว่าห้างไม่เงียบเหงาอีกต่อไป โดยเฉพาะซุปเปอร์สโตร์ อย่างโลตัส บิ๊กซี ที่ตั้งตามแหล่งชุมชนต่างๆ มีผู้คนเดินไปมาขวักไขว่ ผู้สูงวัยคนไหนมีสตางค์หน่อยก็เดินช้อปเรื่อยเปื่อยทั้งวี่ทั้งวัน บ้างนัดกลุ่มเพื่อนเม้ามอย ส่วนกลุ่มสตางค์น้อย ก็หามุม นั่งเล่นโทรศัพท์บ้าง อ่านหนังสือบ้าง หลายท่านใช้ห้างเป็นที่งีบหลับ อีกสถานที่ที่ชุมนุมผู้สูงวัย ก็คือ ตามฟิตเนส หรือสวนสาธารณะ บางคนมาเอง บางคนลูกหลานพามาแล้วเย็นมารับก็มี อีกกิจกรรมของผู้สูงวัยคือดูแลรับส่งลูกหลานไปโรงเรียน

ดูจากอะไรว่ามีผู้สูงวัยเต็มเมือง ก็ต้องดูจากสถิติของกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ณ ปี 2559 พบว่าประเทศไทยมีผู้สูงอายุ อยู่ 9,934,309 คน คิดเป็น 15.07% ของประชากร ทั้งหมด 65,931,550  คน

กทม.ครองแชมป์คนแก่มากสุด

มีการจัดอันดับพื้นที่ทีมีผู้สูงอายุมากที่สุด อันดับที่ 1 หนีไม่พ้นกรุงเทพมหานคร นอกจากเป็นเมืองศิวิไลซ์เต็มไปด้วยแสงสีเสียงแล้ว ยังมีผู้สูงวัยเต็มเมืองด้วยเช่นกัน มีจำนวนผู้สูงอายุ จำนวน 936,865 คน คิดเป็น 16.47% ของประชากรในจังหวัด อันดับที่ 2 นครราชสีมา 400,496 คน คิดเป็น 15.22% อันดับที่ 3 เชียงใหม่ 284,497 คน คิดเป็น 16.39% อันดับที่ 4 ขอนแก่น 276,209 คน คิดเป็น 15.32% อันดับที่ 5 นครศรีธรรมราช 240,522 คน 15.47% 

ไม่ใช่ไทยประเทศเดียว ประเทศอื่นๆก็มีผู้สูงอายุในสัดส่วนมากขึ้นเหมือนกัน ซึ่งทั่วโลกต่างใช้นิยามเดียวกัน ตามองค์การสหประชาชาติ (United Nations) ที่กำหนดว่า ผู้สูงอายุ คือผู้ที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป ประเทศไทยระบุใน พ.ร.บ.ผู้สูงอายุ พ.ศ. 2546 มาตรา 3 หมายถึง บุคคลซึ่งมีอายุเกิน 60 ปีบริบูรณ์ขึ้นไปและมีสัญชาติไทย แต่ประเทศที่พัฒนาแล้วส่วนใหญ่ใช้อายุ 65 ปีขึ้นไปเป็นเกณฑ์

ส่วนการกำหนดว่าแต่ละประเทศเข้าสู่สังคมสูงวัยเข้มข้นอย่างไร จัดไปตามกรอบที่สากลเข้าว่าไว้ 1.สังคมสูงวัย (Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 10 % ของประชากรทั้งหมด หรือมีประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปมากกว่า 7% 2.สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ (Complete Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 20% ของประชากรทั้งหมด หรือมีประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปมากกว่า 14%  3.สังคมสูงวัยระดับสุดยอด (Super Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่า 28% ของประชากรทั้งหมด หรือประชากรอายุ 65 ปีขึ้นมากกว่า 20% ถ้าจัดตามกรอบนี้เท่ากับไทยเป็น Aged Society แล้ว คาดการณ์ว่าจะไต่เข้าสู่ Complete Aged Societyในปี 2564 และขึ้นไปเป็น Super Aged Society ในปี 2574 

คนแก่ 56% ของโลกอยู่ในเอเชีย

รายงานผู้สูงอายุของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ระบุสถิติทั่วโลก ณ ปี 2558 มีผู้สูงอายุแล้วราว 901 คน จากประชากรโลก 7,349 ล้านคน หรือคิดเป็น 12% ของประชากรทั้งหมด ถือได้ว่าโลกของเรา เข้าสู่เกณฑ์สังคมสูงวัยแล้ว 

ในทวีปยุโรปมีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุด 24% อเมริกาเหนือ 21% โอเชียเนีย 17% แอฟริกา 5% และ เอเชีย 12% แม้จะมีสัดส่วนผู้สูงอายุเป็นอันดับ 4 แต่มีจำนวนผู้สูงอายุมากที่สุดในโลก อยู่ที่ 508 ล้านคน คิดเป็น 56 % ของผู้สูงอายุทั้งโลก แคบมาดูภูมิภาคอาเซียนมีผู้สูงอายุ 59 ล้านคน คิดเป็น 9% ของประชากรทั้งหมด 633 ล้านคน สิงคโปร์ มีผู้สูงอายุมากที่สุด 18% รองลงมาเป็นไทยราว 15-16% และเวียดนาม 10% 

เมื่อประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยแล้วจะเป็นอย่างไร เพราะแน่นอนว่า กลุ่มคนเหล่านี้มีปัญหาสุขภาพที่คนในครอบครัวและระบบสุขภาพต้องเข้ามาช่วยเหลือมากบ้างน้อยบ้างตามบริบทและฐานะ รวมถึงปัญหาที่ตามติดคือ เศรษฐกิจ เพราะบางท่านแก่ด้วยจนด้วยและบางท่านต้องเป็นที่พึ่งตลอดกาลให้ลูกหลาน

9% ของผู้สูงอายุอยู่ลำพัง

สำหรับปัญหาสุขภาพ ข้อมูลจาก สสส. ระบุว่า 10% ของผู้สูงอายุมีปัญหาการขึ้นลงบันได การกลั้นอุจจาระหรือ ปัสสาวะไม่ได้และมีปัญหาหกล้ม 24% ของผู้สูงอายุ 80 ปีขึ้นไป ต้องการคนดูแลซึ่ง 4% ของผู้สูงอายุกลุ่มนี้ ไม่สามารถหาคนดูแลได้  ข้อมูลในปี 2557 พบว่า ผู้สูงอายุต้องอยู่คนเดียว 9% และอยู่ลำพังกับคู่สมรส 19% 

สำหรับข้อมูลรายได้ พบผู้สูงอายุมีรายได้หลักจากลูก 37% และมีรายได้ต่ำกว่าเส้นความยากจนถึง 34% หรือมีรายได้ต่ำกว่า 2,647 บาท/คน/เดือน กลายเป็นว่าเวลานี้รายได้หลักของผู้สูงอายุจำนวนมาก มีเพียงเบี้ยยังชีพที่รัฐให้กับผู้สูงอายุทุกเดือน 600-1,000 บาทตามอายุ ซึ่งในปี 2558 มีผู้สูงอายุได้รับเบี้ยยังชีพ 7.8 ล้านคน คิดเป็นเงิน 61,577 ล้านบาท

นายทวีศักดิ์ เลิศประพันธ์ รองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร เมืองที่มีคนแก่มากที่สุดในประเทศไทย ให้ข้อมูลในเรื่องนี้ไว้ว่า ความจริงแล้วน่าจะมีผู้สูงอายุในกรุงเทพมหานครประมาณ 2 ล้านคน แต่มีรายชื่อทำกิจกรรมต่างๆ กับ กทม. ไม่เกิน 20,000 จึงมีผู้ตกหล่นอีกมาก ขณะเดียวกันเราก็พบสถานการณ์ที่ผู้สูงอายุต้องออกมาอยู่นอกบ้านในระหว่างวันที่ลูกหลานทำงาน ทั้งมาเองและลูกหลานพามา เช่น ตามห้างสรรพสินค้า หรือตามศูนย์ออกกำลังกายต่างๆ 

กรุงเทพมหานครเห็นอย่างนี้แล้วต้องปรับตามไปด้วย เขาบอกว่าสิ่งแรกที่ปรับเปลี่ยนไปแล้วก็คือ ชื่อของศูนย์เยาวชนกรุงเทพมหานคร ที่ตั้งขึ้นตามเขตต่างๆ มาเป็นศูนย์สร้างสุขทุกวัย เพื่อเปลี่ยนการบริหารงานรองรับทุกวัย ให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่สามารถทำกิจกรรมที่หลากหลายในศูนย์แห่งนี้ได้ อาทิ แอร์โรบิค โยคะ ฟิตเนสและว่ายน้ำ เป็นต้น รวมถึงโครงการสร้างบ้านพักผู้สูงอายุบนพื้นที่ ๒๕ ไร่ย่านเขตประเวศ และกำลังหาแนวทางให้ผู้สุงเข้าถึงสิทธิต่างๆมากขึ้น 

โจทย์ใหญ่ของประเทศในวันนี้ ไม่ใช่ขยายบ้านพักผู้สูงอายุ เพราะสุดท้ายคนที่จะเข้าถึงได้คงมีไม่กี่คน และอาจเข้าอิหรอบ “บ้านบางแค” ที่คนมีสตางค์เท่านั้นจึงมีสิทธิ แม้จะไม่ใช่เรื่องดีที่ผู้สูงอายุต้องออกมาอยู่นอกบ้าน แต่หากพูดถึงสิทธิแล้ว คนจนยากจะเข้าถึงสิทธิต่างๆที่พึงได้    

วันนี้งานของรัฐบาลและเราทุกคนต้องช่วยกันผลักดัน คือ การออกแบบสังคมเพื่อสร้างสุขให้กับผู้สูงวัยอย่างแท้จริง ในฐานะผู้เคยทำคุณประโยชน์ให้บ้านเมืองมากบ้างน้อยบ้างแตกต่างกันไป และในฐานะคนในครอบครัวของเรา 

ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า หลายบ้านไม่ได้สร้างสุขให้ผู้สูงอายุมากพอ อาจความเห็นไม่ลงรอยกับลูกหลาน การทะเลาะเบาะแว้งตามประสาช่องว่างระหว่างวัยเกิดขึ้นได้เสมอ บ้านไหนปลูกฝังมาดี ผู้สูงอายุในบ้านก็รอดไป แต่อีกจำนวนมากไม่ได้เป็นอย่างนั้น บวกกับภาวะเศรษฐกิจด้วยแล้ว บ้านพร้อมแตกได้ทุกเมื่อ

ออกแบบสังคม”กรุณา”ผู้สูงวัย  

“คุณภาพชีวิตของคนสูงวัย” นับล้านคนคือโจทย์ใหญ่ที่แท้จริง ไม่ได้จากการคนในครอบครัวเท่านั้น แต่หมายถึงคนในชุมชนช่วยกัน การเปิดพื้นที่สร้างสรรค์ในชุมชนให้เขาได้ออกมาพบปะพูดคุยอย่างเอื้ออารีย์ต่อกันกับก๊วนของผู้สูงวัยด้วยกันหรือคนในชุมชน และจัดพื้นที่ออกกำลังกายในชุมชนเป็นประจำทุกเช้า เป็นต้น 

รวมถึงทำให้ผู้สูงอายุที่ยากจนเข้าถึงบริการทางการแพทย์และสาธารณสุข โดยอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ที่อยู่ในพื้นที่ต่างๆในหมู่บ้านในต่างจังหวัด หรือคณะกรรมการชุมชน ในเขตกรุงเทพ ต้องสำรวจผู้สูงอายุในชุมชนก่อน เพื่อให้รู้จำนวน สถานะ และความต้องการ เพื่อประกบติด และดึงคนในชุมชนที่มีใจมาช่วยกันผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนไปพูดคุย ให้กำลังใจผู้สูงอายุ และให้กำลังใจลูกหลานที่ดูแลไปพร้อมกัน เพราะบางท่านเท่านี้ก็เพียงพอที่จะทำให้เขาอยู่ต่อไปอย่างมีคุณค่า  

แต่สำหรับบางท่านมีปัญหาทางการ ”เงิน” การช่วยเหลือต้องเชื่อมโยงกัน เพื่อให้เขามีฐานะทางเศรษฐกิจดีขึ้น กลุ่มผู้สูงอายุที่มีเงินบำเหน็จบำนาญ มีการลงทุนกองทุนต่างๆไว้ล่วงหน้า อาจน่าหวงน้อยกว่าผุ้สูงอายุที่ “แก่ด้วยจนด้วย” ทั้งในเมืองและในชนบท  กลไกการทำงานที่เข้ามารองรับได้ดีไม่ใช่การสงเคราะห์โดยกระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ ที่ไม่มีวันจะเข้าถึงคนสูงอายุได้ทั้งหมด และไม่ยั่งยืน

ตอนนี้คงต้องเป็นบทบาทของรัฐเข้ามาสนับสนุนโครงการและงบประมาณอัดเข้าไปในชุมชน และการดึงภาคเอกชนที่ต้องการทำโครงการเพื่อสังคมเข้าสนับสนุน เช่น งานจิตอาสาในชุมชน หรือ การเปิดพื้นที่งานให้ผู้สูงอายุในองค์กร นอกจากให้เขามีรายได้แล้ว ยังทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกมีคุณค่าในสังคม หรือแม้แต่เปิดตลาดให้ผู้สูงอายุมาขายของ เพราะหลายท่านมีฝีมือไม่น้อย การสร้างอาชีพให้ผู้สูงอายุนอกจากสร้างคุณค่าให้เขาแล้ว ยังช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจโดยรวมของประเทศได้อีกด้วย เพราะอย่าลืมว่าเป็นลูกค้ากลุ่มใหญ่

ส่วนการออกแบบโครงสร้างพื้นฐานต้องตามมาพรอมกันทั้งในบ้าน และพื้นที่สาธารณะ ที่ต้องปลอดภัยต่อผู้สูงอายุ โดยเฉพาะพื้นที่สาธารณะ อาทิ รถสาธารณะ เพื่อให้ผู้สูงวัยเดินทางไปไหนมาไหนได้เองตามสมควร เช่น รถเมล์ที่บันไดขึ้นลงเตี้ยพอให้ขึ้นลงสะดวก และจัดที่นั่งที่เอื้อต่อผู้สูงอายุ พร้อมเขียนป้ายให้ชัดเจน ที่สำคัญคนขับรถสาธารณะ โดยเฉพาะรถประจำทางต้องผ่านการอบรมปรับพฤติกรรมให้ยอมรับว่ามีผู้สูงวัยใช้บริการมากขึ้น การขับรถจึงต้องระมัดระวังมากขึ้นตามไปด้วย รวมถึงการออกแบบห้องน้ำสาธารณะให้สะดวกต่อผู้สูงอายุ ทั้งทางเดินเข้าออก และภายในห้องน้ำต้องไม่เสี่ยงต่อการลื่นหกล้ม เป็นต้น  รวมไปถึงการออกแบบสถานที่ที่ผู้สูงอายุไปใช้บริการบ่อยๆ อาทิ โรงพยาบาล ที่ต้องปลอดภัยต่อผู้สูงอายุเช่นเดียวกัน 

มากไปกว่านั้น คนในครอบครัวและคนในสังคมต้องเรียนรู้ที่จะปรับการสื่อสารกับผู้สูงอายุ เพราะผู้สูงอายุจำนวนมากมีปัญหาเรื่อง การได้ยิน ทำให้ฟังอะไรๆได้ไม่ถนัด และสายตาที่ฝ้าฟาง รวมถึงอาการหลงลืม ดังนั้นงานบริการที่ต้องรองรับผู้สูงอายุ โดยเฉพาะโรงพยาบาลก็ต้องปรับใจและปรับการสื่อสารกับพวกเขา เช่น เสียงดังฟังชัด อาจต้องทำใจให้เย็นเข้าไว้ เพราะบางท่านมาถามหลายรอบ และบางคนไม่มีลูกหลานมาด้วย 

ผู้สูงอายุที่มีพลัง หรือ Active Aging จะเกิดได้ตามยุทธศาสตร์ชาติ คงต้องร่วมมือทุกภาคส่วนช่วยกัน ลำพังคนแก่เกาะกลุ่มกันแก้ปัญหาให้ตัวเองคงไม่พอ ต้องอาศัยวัยอื่นๆ มาช่วยกัน เพื่อให้สังคมไทยเป็นสังคมที่ทุกช่วงวัยอยู่ร่วมกันได้อย่างกลมกลืนบนความ “กรุณา” ต่อกัน

ในวันหนึ่ง เราได้มีโอกาสพบกับบุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับงานอนุรักษ์ป่า จึงได้นำสถิติสำคัญมาบอกเล่าเก้าสิบ เพื่อกระตุ้นเตือนให้เห็นถึงสถานการณ์ป่าไม้ไทยที่ และเห็นถึง ”การเปลี่ยนแปลง” อย่างมีนัยสำคัญ ด้วยความพยายามของทุกภาคส่วน การละทิ้งตัวตน มาบูรณาการทำงานร่วมกัน ทำให้ป่าของเรามีโอกาสกลับคืนจากที่ไม่มีความหวังมานาน

ข้อมูลของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม ทำให้เห็นว่าปี พ.ศ. 2516 ประเทศไทยมีป่า 138.57 ล้านไร่ หรือประมาณ 43.21 % ของพื้นที่ประเทศ ปัจจุบันเหลืออยู่ 102.4 ล้านไร่ หรือประมาณ 32% ของพื้นที่ประเทศ พื้นที่ป่าที่ลดลงสอดคล้องกับสถิติคดีของกระทรวงฯ ที่พบว่าในช่วง 5 ปี (2557- 2561) มีคดีบุกรุกป่า 23,340 คดี คดีป่าไม้ 27,177 คดี และคดีสัตว์ป่า 2,216 คดี

สถิตินี้ไม่เป็นที่แปลกใจสำหรับ ศศิน เฉลิมลาภ ประธานมูลนิธิสืบนาคะเสถียร แต่สิ่งที่เขาเป็นห่วง คือ ป่าในความดูแลของกรมป่าไม้ ซึ่งเขาอธิบายว่า เป็นเพราะกลไกดูแลป่าน้อยเกินไป ทั้งคน วิธีการ และงบประมาณ เนื่องจากอดีตพื้นที่หน่วยป้องกันรักษาป่า ในสังกัดกรมป่าไม้ มีไว้สำหรับตรวจสอบเรื่องสัมปทาน และดูแลไม้ที่ตัดออกมา 

แต่เมื่อปรับมาทำภารกิจดูแลป่า ขณะเดียวกันพื้นที่นั้นๆก็มีทั้งประชาชนอยู่โดยรอบ ทั้งอยู่มาก่อน และอพยพมาอยู่หลังยุคสัมปทาน เมื่อหน่วยงานรัฐไม่เข้มงวดด้วยแล้ว อนุญาตให้คนใช้ประโยชน์พอสมควรมาตลอด  ประกอบกับเจ้าหน้าที่ดูแลไม่ทั่วถึง 

“ที่ผ่านมาหน่วยงานรัฐพยายามแก้ปัญหา โดยรักษาป่าผืนใหญ่ไว้ ด้วยการประกาศเป็นเขตอุทยานแห่งชาติ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า หรือวนอุทยาน  ส่วนพื้นที่ที่เป็นป่าในความดูแลของกรมป่าไม้ได้แต่ตั้งรับ พร้อมถูกบุกรุกทำลายได้ตลอดเวลาโดยไม่มีการป้องกัน  ทั้งยังผูกขาดการดูแลไว้ที่ “เจ้าหน้าที่” ต่อไป เป็นสาเหตุใหญ่ให้พื้นที่ป่าลดลงในรอบ 20 ปีที่ผ่านมา”

กรมป่าไม้–มูลนิธิสืบฯเพิ่มประสิทธิภาพดูแลป่า

ศศิน เล่าต่อว่า สถานการณ์ที่เป็นมานับสิบปีจนมาถึง ปี 2551 กรมป่าไม้ยุคนั้น จึงเริ่มให้มีชุมชนเข้ามาช่วยดูแลป่าที่อยู่กระจัดกระจายให้เป็นโครงการ “ป่าชุมชน”  ขณะเดียวกันก็เริ่มมองการปรับปรุงโครงสร้างดูแลป่าสงวนแห่งชาติที่อยู่ในอำนาจหน้าที่ของกรมป่าไม้ แต่ยังไม่เป็นรูปธรรมจนล่าสุดเมื่อปี 2559 กรมป่าไม้จึงได้จับมือกับมูลนิธิสืบฯ ทำ“โครงการพัฒนาบริหารจัดการพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติในผืนป่าตะวันตก” เป็นโครงการนำร่องก่อนขยายไปยังพื้นที่อื่นๆทั่วประเทศ   

“หลักการทำงานร่วมกันในครั้งนี้ คือ ปรับฐานข้อมูลให้ตรงกัน ชัดเจน และ พัฒนาศักยภาพของบุคลากร โดยมองชุมชนเป็นศูนย์กลางในการทำงาน คุณสมบัติของเจ้าหน้าที่ที่จึงต้องสามารถสร้างการมีส่วนร่วมกับชุมชนในการดูแลป่า” 

ตามนโยบายแล้ว ป่าผืนเล็กๆที่อยู่กระจายทั่วไป ต้องถูกประกาศเป็นป่าชุมชน ส่วนพื้นที่ที่ถูกบุกรุกในลุ่มน้ำชั้น 3, 4 ,5 กรมป่าไม้จะพัฒนาเป็นสวนป่าเศรษฐกิจ เพื่อเพิ่มพื้นที่ป่าเศรษฐกิจตามยุทธศาสตร์ ส่วนป่าที่ยังสมบูรณ์ไม่มีชุมชนใช้ประโยชน์ และอยู่ติดเขตอุทยานแห่งชาติ มีแนวทางผนวกให้กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืชรับไปดูแล

“คอนเซปต์นี้ อาจไม่ได้ช่วยให้ป่า หรือสัตว์ป่าเพิ่ม เพราะพื้นที่ในความดูแลของกรมป่าไม้ไม่ได้อยู่ในสภาพป่าแล้ว สัตว์ป่าไม่สามารถอยู่อาศัยได้ในสภาพป่าแบบนี้ แต่เป็นการรักษาต้นน้ำ และแหล่งอาหารรอบบ้านของชาวบ้านที่อยู่ใกล้ป่า เพื่อให้คนไม่ไปรบกวนบริเวณที่มีสภาพป่าหรือสัตว์ป่าอยู่อาศัย” 

ดึงชุมชนมีส่วนร่วมสู่พื้นที่ป่า 40% 

ประเทศไทยต้องมีพื้นที่ป่าไม้ 40% ของพื้นประเทศ หรือ 129.20 ล้านไร่ จากป่าอนุรักษ์ 25% และป่าเศรษฐกิจ 15% เป็นยุทธศาสตร์ชาติด้านป่าไม้ของประเทศที่ถูกวางในรัฐบาลนี้ อันมาจากการทำงานร่วมกันของ 2 หน่วยงาน กรมอุทยานฯมีหน้าที่รักษาป่าผืนใหญ่ที่เหลือ 21-22% เมื่อรวมกับพื้นที่ที่กรมป่าไม้ทะยอยส่งมอบป่าสมบูรณ์ให้อีก 3% เป็น 25% ส่วนกรมป่าไม้มีภารกิจเพิ่มพื้นที่ป่าเศรษฐกิจที่มีอยู่ปัจจุบัน 4-5% ให้เป็น 15% ด้วยการส่งเสริมการปลูกไม้เศรษฐกิจทั้งในพื้นที่ของกรมป่าไม้ และพื้นที่เอกชน 

“การทำงานที่เปลี่ยนไปเท่านั้น จึงจะทำให้นโยบายป่าไม้แห่งชาตินี้สำเร็จ” อรรถพล เจริญชันษา รองอธิบดีกรมป่าไม้ ให้มุมมองกับเราในฐานะเจ้าหน้าที่ที่มีภารกิจโดยตรง เขาปักธงว่า ต้องให้ประชาชนเป็นศูนย์กลางในการแก้ปัญหาจึงจะรักษาป่าได้ เพื่อ “ให้คนอยู่กับป่าอย่างสมดุล และยั่งยืน”

ที่ผ่านมารองอธิบดีกรมป่าไม้ยอมรับว่านโยบายรัฐบาลผ่อนปรนจนเกิดปัญหาและคาราคาซังมาจนถึงปัจจุบันแต่หลังจากนี้ต้องเดินหน้าไปสู่ 5 เป้าหมายก็คือ 1.รักษาพื้นที่ป่าที่เหลือ  2.ป่าที่ถูกรุกต้องถูกนำกลับคืนมาให้ได้ภายใต้มาตรา 66 ของคำสั่งคสช. 3.คนอยู่กับป่าอย่างยั่งยืน 4.งานบริการประชาชนที่มีประสิทธิภาพ และ 5.การส่งเสริมป่าปลูก

ทั้ง 5 เป้าหมายจะทำได้ นายอรรถพล มุ่งไปที่การแก้ปัญหาประชาชนที่อยู่อาศัย และใช้ประโยชน์จากป่า โดยหาแนวทางไม่กระทบกับป่า และควบคุมไม่ให้มีการขยายหรือบุกรุกป่าเพิ่ม วิธีการสำคัญ คือ การนำเทคโนโลยีมาช่วยปลดล็อกข้อจำกัด ทั้งในเรื่องอัตรากำลังและงบประมาณ พร้อมกับให้ประชาชนเป็นพลังช่วยดูแลป่า หากทำได้นี่คือ “ความสำเร็จสูงสุดในการดูแลป่า”  

อรรถพล บอกอย่างมาดมั่น โดยยกให้เป็นบทบาทของหัวหน้าหน่วยป้องกันรักษาป่าที่ต้องเป็นกลไกขับเคลื่อนการทำงาน ภารกิจสำคัญนี้ทำให้คนที่จะเป็นหัวหน้าหน่วยฯต้องเปลี่ยน เขาวางคุณสมบัติไว้ว่า ในคนๆเดียวต้องเป็นทั้งผู้มีความรู้รอบด้านโดยเฉพาะข้อกฎหมาย กล้าบังคับใช้กฎหมาย ขณะเดียวกันก็เป็นนักประสานสิบทิศ เข้าถึงและเป็นที่ยอมรับของประชาชน 

ด้านโครงสร้างการทำงานก็ต้องเปลี่ยนสอดรับกันด้วย โดยกรมป่าไม้กำลังจัดตั้ง ”ศูนย์ป้องกัน และพัฒนาป่าไม้ระดับอำเภอ” เพื่อเป็นเวทีบูรณาการการทำงานของทุกภาคส่วน ไปพร้อมกับการทำงานภายใต้กลยุทธ์ 3 เกาะ อันประกอบด้วย เกาะติดพื้นที่ เกาะติดประชาชน และเกาะติดกลุ่มขบวนการ

เจ้าหน้าที่หันหาชาวบ้านจับมือพิทักษ์ป่า

แนวทางของอรรถพล ไม่ได้เป็นแค่ฝันที่เลื่อนลอย แต่มีต้นแบบเกิดขึ้นแล้วที่อำเภอแม่กะสี ซึ่งมีการทำงานของหน่วยป้องกันฯอันเป็นตัวอย่างของพื้นที่อื่นๆ ที่เปลี่ยนแปลงจนเกิดผลสำเร็จ จากความตั้งใจของ เธียรวิชญ์ มูสิกะวงศ์ หัวหน้าหน่วยป้องกันรักษาป่าที่นว.1 (แม่กะสี) จังหวัดนครสวรรค์ ที่ตั้งคำถามกับตัวเองในวันหนึ่งว่า เจ้าหน้าที่เพียงหยิบมือ จะดูแลป่า 44,251 ไร่อย่างมีประสิทธิภาพได้อย่างไร  ไม่เพียงแค่คิดเท่านั้น เขาได้เริ่มทำแผนที่บริหารจัดการในปี 2555 เพื่อปักหมุดให้รู้ว่าป่าอยู่ตรงไหน มีเขตปฏิรูปที่ดิน และพื้นที่ที่ไม่ใช่สภาพป่าเท่าใด จากนั้นสิ่งที่จะต้องทำ พร้อมกับพิกัดก็จะชัดเจนขึ้น โดยนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วย เช่น โปรแกรม Arc GIS และ SMART PATROL 

“เดิมหน้าที่หลักของเรา เน้นปราบปราม แต่ปราบเท่าไหร่ก็ไม่หมด เพราะไม่มีความเข้าใจกับชาวบ้าน เริ่มต้นจึงล้างแนวคิดบุคลากรของเราก่อน ให้เลิกคิดว่า ”ป่าเป็นกู” ก็ใช้เวลาไป 2 ปี เรื่องหลักที่ทำ คือ การร่วมลาดตระเวนกับชาวบ้าน ภายใต้แนวคิด “ไปด้วยกัน ไปได้ไกล ไปด้วยใจ ไปได้นาน” 

“3 เส้า” เป็นกลไกที่หัวหน้าหน่วยฯคนนี้หยิบมาใช้ อันประกอบด้วย รัฐ ชุมชน เอกชน กลยุทธ์ของเขาอยู่ที่การปรับหน้าหิน ลบเหลี่ยมให้ 3 เส้าเท่าๆกัน และจัดวางอยู่ในตำแหน่งเหมาะสม เพื่อให้หุงหาอาหารได้ เปรียบเทียบก็คือ การทำให้ทั้ง 3 ภาคส่วนอยู่ในระดับเดียวกันไม่สูงต่ำ ไม่มีใครเหนือกว่าต่ำกว่า การทำงานที่แม่กะสีจึงราบรื่น

อีกภารกิจที่หน่วยฯนี้ดำเนินการไปพร้อมกัน คือการส่งเสริมจิตสำนึกดูแลป่ากับคนในพื้นที่ อาทิ ค่ายเยาวชนรักษ์ป่า เพื่อปลูกฝังคนรุ่นใหม่ให้อนุรักษ์ป่าไม้ การร่วมกันปลูกป่ากับชาวบ้าน การเปลี่ยนแปลงความคิดและการทำงานใหม่ ทำให้วันนี้ป่าในความดูแลของหน่วยฯแม่กะสี เป็นพื้นที่ที่มีการบุกรุกป่าลดลง ความขัดแย้งระหว่างเจ้าหน้าที่กับชาวบ้านลดลงเช่นเดียวกัน ป่าที่กลับคืนมาเป็นบทพิสูจน์ความสำเร็จ

ประชาชนร่วมมือดูแลป่า

เมื่อตั้งใจและร่วมมือปัญหาต่างๆที่ว่ายากย่อมคลี่คลาย แม้แต่กาญจนบุรี พื้นที่ผืนป่ากว้างใหญ่ล่อตาล่อใจผู้ลักลอบทำลายป่าและล่าสัตว์ป่าไม่เว้นแต่ละวัน เต้นยิ้ว วชิรพันธ์วิชาญ เครือข่ายภาคประชาชน จากบ้านยางโทน ต.ศรีมงคล อ.ไทรโยค จ.กาญจนบุรี  เล่าเรื่องราวว่า ในเขตกาญจนบุรี นอกจากผืนป่าอนุรักษ์แล้ว ยังมีป่าชุมชนอีกถึง 185 ป่า ขณะที่เจ้าหน้าที่มีน้อย บางพื้นที่ไม่มีงบประมาณ หลายป่าถูกปล่อยปละละเลย ประชาชนจึงต้องเข้ามาช่วยเป็นหูเป็นตา และแนวร่วมดูแลป่า

และตอนนี้ที่ไทรโยคหมู่บ้านในเขตติดต่อกันยังรวมตัวเป็นกลุ่มอนุรักษ์ร่วมกันดูแลป่าในพื้นที่ เฝ้าระวัง และออกลาดตระเวนเอง โดยมีกฎของหมู่บ้านเป็นแนวทางในการทำงาน หากหากินจากป่าเพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน หรือตัดต้นไม้ได้ตามที่กำหนดนำมาใช้ในครัวเรือนสามารถทำได้ แต่หากพบเห็นการตัดไม้ทำลายป่าแหกกฎหมู่บ้านที่วางไว้ บรรดาเหล่าอาสาสมัครจะรวมกลุ่มกัน เพื่อเข้าไปตรวจสอบทันที และดำเนินการเป็นขั้นตอน พบเห็นครั้งแรก ตักเตือน ครั้งที่ 2 ให้ลงบันทึก และครั้งที่ 3 แจ้งจับ 

“ตอนแรกเราคิดว่าเจ้าหน้าที่ป่าไม้มีเงินเดือนกิน ควรเป็นหน้าที่ของเขาที่จะต้องดูแลป่า เราเป็นเพียงชาวไร่ชาวนา คิดอย่างนี้ป่ากลับหดไปทุกวันๆ เลยมาคิดใหม่ว่าป่าเป็นทรัพย์ของแผ่นดิน ทุกคนเป็นเจ้าของ ไม่ใช่เป็นหน้าที่ของกรมป่าไม้เท่านั้น แต่เป็นหน้าที่ของเราทุกคนที่ต้องช่วยกันดูแล” 

ปัจจุบันชาวบ้านที่บ้านบางโทนยังเข้าไปเป็นพี่เลี้ยงให้กับบ้านหินงาม ต.ลุมจุ่ม ในเขตติดต่อกันปลุกพลังดูแลป่าไปด้วยกัน ผู้ใหญ่ สมชัย ท่าผา ผู้ใหญ่บ้านหินงาม ต.ลุมจุ่ม อ.ไทรโยค เล่าว่า อดีตที่นี่มีการบุกรุกตัดไม้ทำลายป่าทุกวันไม่แพ้พื้นที่อื่น เป็นคนในหมู่บ้านทำเองบ้าง คนต่างหมู่บ้านบ้าง จึงไปจับมือกับบ้านยางโทนทำเรื่องป้องกันและส่งเสริมงานอนุรักษ์ป่า และทำเพิ่มเติมในเรื่องกิจกรรมกับเด็ก เพื่อให้เด็กรู้จักต้นไม้ รู้จักคุณประโยชน์จากต้นไม้ และให้เขาเพาะกล้าไม้ขายให้คนที่มาศึกษาดูงานด้วย

“เราพยายามสื่อสารกับเด็กรุ่นใหม่ที่จะต้องมาสานต่อภารกิจจากเราที่แก่ลงไปทุกวัน ให้เขาเห็นว่าป่าให้ประโยชน์กับชีวิตเพียงใด ให้ทั้งคุณค่าและรายได้เลี้ยงปากท้อง การที่เขาได้เงินจากป่าแบบนี้จะทำให้เกิดความเป็นเจ้าของ และร่วมสืบทอดการอนุรักษ์ต่อจากรุ่นสู่รุ่น” 

การเห็นชุมชนมีตัวมีตน มีศักยภาพ และมีหัวใจรักป่าไม่แพ้กัน เมื่อบวกกับความตั้งใจของเจ้าหน้าที่ และความร่วมมือขององค์กรภาคประชาสังคม ทำให้โมเดลการแก้ปัญหาป่าไม้ที่มีประสิทธิภาพกำลังขยายผลไปยังพื้นที่อื่นนอกจากไทรโยค อาทิ น่าน เพชรบูรณ์ และเชียงราย ที่มีการตั้งฐานฟื้นฟูป่าต้นน้ำ โดยนำประชาชนเข้ามามีส่วนร่วม บวกด้วยการบังคับใช้กฎหมายอย่างเคร่งครัดเสมอหน้า ป่าที่ถูกบุกรุกก็ทะยอยถูกยึดคืน ป่าที่มีปัญหากับชาวบ้านถูกตั้งโต๊ะเจรจาหาทางออกอย่างจริงจัง และจับมือกับชาวบ้านปรับเปลี่ยนการใช้ประโยชน์ที่ดิน ลดการทำเกษตรเชิงเดี่ยว และช่วยกันปลูกป่าเพิ่ม เขาหัวโล้นที่ทำท่าว่าจะไม่มีความหวังใน 3 พื้นที่ดังกล่าวก็กลับมาเขียวขจีได้ ความขัดแย้งก็เปลี่ยนเป็นสันติสุขในที่สุดขอเพียงเรา ”เปลี่ยน”